«

»

May 28

Zaštitnik građana – pravni okvir

Donošenjem Ustava 2006. godine institucija zaštitnika građana – ombudsmana postala je ustavna kategorija. Ustavom je predviđeno: ”Zaštitnik građana je nezavisan državni organ koji štiti prava građana i kontroliše rad organa državne uprave, organa nadležnog za pravnu zaštitu imovinskih prava i interesa Republike Srbije, kao i drugih organa i organizacija, preduzeća i ustanova kojima su poverena javna ovlašćenja. Zaštitnik građana nije ovlašćen da kontroliše rad Narodne skupštine, predsednika Republike, Vlade, Ustavnog suda, sudova i javnih tužilaštava. Zaštitnik građana bira i razrešava Narodna skupština u skladu sa Ustavom i zakonom. Zaštitnik građana za svoj rad odgovara Narodnoj skupštini. Zaštitnik građana uživa imunitet kao narodni poslanik. O imunitetu zaštitnika građana odlučuje Narodna skupština. O zaštitniku građana se donosi zakon”[1].

Prilikom obavljanja poslova iz svoje nadležnosti Ombudsman postupa u okviru Ustava, zakona i drugih propisa i opštih akata, kao i ratifikovanih međunarodnih ugovora i opšteprihvaćenih pravila međunarodnog prava.

Zakon predviđa da je Ombudsman nezavistan i samostalni državni organ u obavljanju poslova utvrđenih u njemu i da niko nema pravo da utiče na njegov rad i postupanje. Nadležnosti Omudsmana obuhvataju kontrolu rada organa državne uprave, kao i zaštitu i unapređenje ljudskih i manjinskih prava i sloboda. Za svoj rad odgovaran je Narodnoj skupštitni. Sedište Zaštitnika građana je u Beogradu, ali može obrazovati kancelariju i van svog sedišta.

U skladu sa Ustavom i Ustavnim zakonom, Zaštitnika građana bira Skupština većinom glasova svih narodnih poslanika, na predlog Odbora Narodne skupštine nadležnog za ustavna pitanja. Pravo predlaganja kandidata za Zaštitnika građana ima svaka poslanička grupa u Skupštini. Predlog za izbor Zaštitnika građana utvrđuje se većinom glasova od ukupnog broja članova Odbora. Zaštitnik građana bira se na period od pet godina i isto lice može biti najviše dva puta uzastopno birano na ovu funkciju. Za Zaštitnika građana može biti izabran državljanin Republike Srbije koji ispunjava sledeće uslove: da je diplomirani pravnik, da ima najmanje deset godina iskustva na pravnim poslovima koji su od značaja za obavljanje poslova iz nadležnosti Zaštitnika građana, da poseduje visoke moralne i stručne kvalitete i da ima zapaženo iskustvo u zaštiti prava građana.

Kako bi na što efikasniji način obavljao utvrđene nadležnosti Zakonom je predviđeno da Zaštitnik ima četiri zamenika, pri čemu se posebno vodi računa da se obezbedi određena specijalizacija za njihovo obavljanje, pre svega u pogledu zaštite prava lica lišenih slobode, ravnopravnosti polova, prava deteta, prava pripadnika nacionalnih manjina i prava osoba sa invaliditetom. Zamenike Zaštitnika građana bira Skupština većinom glasova svih narodnih poslanika, na predlog Zaštitnika građana. Oni se biraju na period od pet godina sa mogućnošću jednog reizbora. Zamenici moraju da ispunjavaju određene uslove za izbor koji su slični sa onim koji se zahtevaju i za izbor Zaštitnika. Zaštitnik građana i njegovi zamenici pre stupanja na dužnost polažu zakletvu pred Skupštinom, odnosno pred predsednikom Skupštine (zamenici). Zaštitnik građana, odnosno zamenik Zaštitnika građana stupio je na dužnost momentom polaganja zakletve. Zakon je predvideo i nespojivost funkcije Zaštitnika sa obavljanjem druge javne funkcije ili profesionalne delatnosti, kao i obavljanjem druge dužnosti ili posla koji bi mogao uticati na njihovu samostalnost i nezavisnost. Pored toga, Zaštitnik i njegovi zamenici ne mogu biti članovi političkih stranaka niti mogu da daju izjave političke prirode.

 

Nadležnosti Zaštitnika građana

Nadležnosti Zaštitnika građana su brojne i mogu podeliti na nekoliko grupa.

U prvu grupu nadležnosti spadaju opšte nadležnosti koje mogu biti usmerene prema građanima ili prema nadležnim državnim organima. Zaštitnik građana ovlašćen je da kontroliše poštovanje prava građana, utvrđuje povrede učinjene aktima, radnjama ili nečinjenjem organa uprave, ako se radi o povredi republičkih zakona, drugih propisa i opštih akata. S druge strane, Zaštitnik građana je ovlašćen da kontroliše zakonitost i pravilnost rada organa uprave. Međutim, Zaštitnik građana nije ovlašćen da kontroliše rad Narodne skupštine, predsednika Republike, Vlade, Ustavnog suda, sudova i javnih tužilaštava, odnosno pravosudne, skupštinske i druge uprave, što jeste jedno od ograničenja ovog zakona.[2]

Druga grupa nadležnosti u načelu se odnosi na mogućnost Zaštitnika građana da neposredno i aktivno učestvuje u izgradnji celovitog i neprotivrečnog pravnog sistema. U okviru nje Zaštitnik ima pravo predlaganja zakona iz svoje nadležnosti, podnošenje inicijativa za izmenu ili dopunu zakona i drugih propisa i opštih akata, kao i iniciranje donošenja novih zakona, drugih propisa i opštih akata. Takođe, Zaštitnik ima ovlašćenje da daje mišljenja Vladi i Skupštini na predloge zakona i drugih propisa, ali i da pokrene postupak pred Ustavnim sudom za ocenu ustavnosti i zakonitosti zakona, drugih propisa u opštih akata.[3]

U treću grupu ovlašćenja spadaju ona koja Zaštitnik ima prema funkcionerima organa javne vlasti i zaposlenima u organima uprave. Ovom grupom nadležnosti obuhvaćeno je pravo Zaštitnika da javno preporuči razrešenje funkcionera odnosno iniciranje pokretanja disciplinskog postupka protiv zaposlenog u organu uprave. U slučaju kada utvrdi da u radnjama funkcionera ili zaposlenog u organu uprave ima elemenata krivičnog ili drugog kažnjivog dela, Zaštitnik građana ovlašćen je da nadležnom organu podnese zahtev, odnosno prijavu za pokretanje krivičnog, prekršajnog ili drugog odgovarajućeg postupka.[4]

Četvrta grupa nadležnosti proističe iz obaveze organa uprave da sa njim sarađuju. Zaštitnik ima pravo da pristupa prostorijama organa uprave, ali i da raspolaže svim podacima koje organ poseduje, a od značaja su za postupak koji  Zaštitnik vodi. Takođe, može da obavi razgovor sa svakim zaposlenim u organu uprave. Važno je napomenuti i da Zaštitnik ima nesmetan pristup zavodima za izvršenje sankcija i drugim mestima na kojima se nalaze lica koja su lišena slobode, kao i pravo da nasamo razgovara sa tim licima.[5]

Peta grupa nadležnosti podrazumeva vođenje nezavisne i nepristrasne istrage, odnosno postupka za utvrđivanje moguće povrede ljudskih prava. Prilikom sprovođenja postupka po pritužbama građana ili po sopstvenoj dužnosti Zaštitniku je dato pravo da se obrati javnosti, Skupštini i Vladi, kao i mogućnost da ukoliko se ne postupi po preporuci preporuči utvrđivanje odgovornosti funkcionera koji rukovodi organom uprave.[6]

 

Postupak pred Zaštitnikom građana, izveštaj Narodnoj

skupštini i služba Zaštitnika

 

Zaštitnik građana pokreće postupak po pritužbi građana, ukoliko smatra da su mu aktom, radnjom ili nečinjenjem organa uprave povređena prava, ili po sopstvenoj dužnosti. Takođe ima pravo da deluje prevetivno pružanjem dobrih usluga, posredovanjem i davanjem saveta i mišnjenja o pitanjima iz svoje nadležnosti. Pre nego što se obrati Zaštitniku lice je dužno da pokuša da zaštiti svoja prava u odgovarajućem pravnom postupku, odnosno mora da iscrpi sva predviđena pravna sredstva. Ukoliko bi podnosiocu pritužbe bila naneta nenadoknadiva šteta ili u slučaju povrede principa dobre uprave Zaštitniku je ostavljena mogućnost pokretanja postupka i pre nego što su iscrpljena sva pravna sredstva. U slučaju anonimnih pritužbi Zaštitnik će postupati jedino ako smatra da ima osnova za njegovo postupanje.

O pokretanju i završetku postupka Zaštitnik obaveštava podnosioca pritužbe, kao i organ uprave protiv kojeg je podneta pritužba. Na sve zahteve Zaštitnika organ uprave dužan je da odgovori u periodu ne kraćem od 15 dana, niti dužem od 60 dana. Organ protiv koga je podneta pritužba može i sam otkloniti nedostatke i o tome će biti obavešten podnosilac pritužbe koji u roku od 15 dana može da se izjasni da li je zadovoljan takvim postupkom.

Po utvrđivanju svih relevantnih činjenica i okolnosti, a ukoliko se utvrdi da su postojali nedostaci u radu organa uprave, Zaštitnik će uputiti preporuku organu kako da otkloni uočeni nedostatak. Organ uprave je dužan da, najkasnije u roku od 60 dana od dana dobijanja preporuke obavesti Zaštitnika građana o tome da li je postupio po preporuci i otklonio nedostatak, odnosno da ga obavesti o razlozima zbog kojih nije postupio po preporuci. Ako organ uprave ne postupi po preporuci, Zaštitnik građana može o tome da obavesti javnost, Skupštinu i Vladu, a može i da preporuči utvrđivanje odgovornosti funkcionera koji rukovodi organom uprave.

Postupak po sopstvenoj inicijativi Zaštitnik pokreće kada na osnovu sopstvenog saznanja ili saznanja dobijenih iz drugih izvora, uključujući izuzetno i anonimne pritužbe, oceni da je aktom, radnjom ili nečinjenjem organa uprave došlo do povrede ljudskih sloboda ili prava.

 

Analiza pravnog tima Yucom

Izvor: Javna uprava – odabrane teme, docent dr. Dejan Milenković, Fakultet političkih nauka Univerziteta u Beogradu, februar 2012



[1] Ustav Republike Srbije, „Službeni glasnik RS“, 98/2006, Peti deo, Uređenje vlasti, čl. 138. Zaštitnik građana

 

[2] Uporedi: Zakon o zaštitniku građana, „Službeni glasnik RS“ br. 79/05, 54/07, čl. 17.

[3] Uporedi: Zakon o zaštitniku građana, „Službeni glasnik RS“ br. 79/05, 54/07, čl. 18 i 19.

[4] Uporedi: Zakon o zaštitniku građana, „Službeni glasnik RS“ br. 79/05, 54/07, čl 20.

[5] Uporedi: Zakon o zaštitniku građana, „Službeni glasnik RS“ br. 79/05, 54/07, čl 21.

[6] Uporedi: Zakon o zaštitniku građana, „Službeni glasnik RS“ br. 79/05, 54/07, čl. 24-32.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

You may use these HTML tags and attributes: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>